MonGoL ALTAi - Sohm

өндөг тэргүүтэн шарах даа өмдтэй байвал илүү дээр,

Намхан хүрээтэй балцгар хайруулын тавагт хайнгадуухан хийсэн тос шажигнаж эхлэх үед яарч хүрч очин хоёр ч өндөг хагалж хийв. Гурав дахь өндөг хүчтэй хагарч нүцгэн хөл дээр гурав дөрвөн дусал халуун тос,.. шарххх,...
мэдээж хөл түлэгдсэн ч үүнээс өглөөний унд илүү чухал, энэ өдөр намар цагийн сүүлийн бороо шивэрч, бүүдийж байгаад жижиг ширхэгтэй хүйтэн шамарга чимээгүй, гунигаар асгарч эхлэв. Тэртээ эрт олон жилийн өмнө зооглосон хойлогны мах түлэн-хийний учрыг олох болтугай хэмээн аян замд гарав аа..

Зорьсон газартаа аянд гарснаас хойших гурав дахь хоногийнхоо үд дунд сая нэг хүрч ирэв. машинаас буугаад газрын зураг дэлгээд тэнд мал усалж буй худагт машинтайгаа хүрч очоод ундны ус мөн эсэхийг мөн нэрийг нь асуугаад ир гэж захирангуй өнгөөр бага зэрэг хашхичиж хэлээд ганцаараа үлдэв. энэ мэт хээр гадаа явдаг маань олон боловч энэ удаагийнх их л хүнд хэцүү мэт санагдана. Дагуулж зааж зөвлөх хүнгүй, хэлэлцэх үе тэнгийн найз нөхөд гэж үгүй... анх удаа дангаараа анги ахлан гарч буй маань энэ төдийгүй ерөөс эр зориг дутахгүйн үлгэрийг үзүүлье гэсэндээ бараг хоёр гуравхан хоногийн өмнө авсан даалгавраа гил - цал хийхийн төлөөд сэтгэл миний яарч оволзоно. энэ яав ч Солгой худаг мөн болж таарна энүүхэнтэйд л ангиа буулгах минь гэж бодохын хамт өөрийгөө цэгнэн, түрүүхэн хэлсэн хамгийн анхны даалгавраа эргэн бодлоо энэ залуустай хэрхэн харилцах билээ, ерийн байдаг мараалаараа л ширүүн дориун дуутай цүл пал хийсэн яриагаараа хэлэлцэх үү ?... ахлах хүнд зохимж муутай санагдана, эдгээр хүмүүстэй сайн команд болох нь юу юунаас илүү зорьсон зорилго ажил үйлсэд минь хэрэгтэйн дээр зайлшгүй санагдана... яагаад ч юм өнгөн дээрээ ийм л уурласан мэт төрхтэй байдагтаа өөртөө багагүй зэмлэл өгч, өөрөө өөртөө чамаас энэ хүмүүс айхын оронд хүндэтгэдэг байсан нь илүү дээр гэж хэллээ... хөвөрсөн бодлуудаасаа түр ангижрахыг хичээж тамхи асаах зууртаа байршлаа тогтоож амжаад бүх шинжлэх ухааны суурь нь математик л юм даа гэсэн бодол зурсхийж өнгөрөв.
Энэхүү онгон зэлүүд байгалийн үзэмжийг бишрэхийн дээр түүнээс ямар нэг үл яарсан намуун тайван эрчмийг мэдэрч цэнгэг агаараар сэтгэл дүүрэн амьсгалаад байгалийн сайхныг тольдохын сацуу түүний нууцыг тайлна гэдэг юутай завшаантай хэн хүний мөрөөд мөөр хэрэг билээ гэсэн бодол бахархал төрүүлж амжлаа... ингээд ажил маань контортоо ороод ирснийг мэдэрснээр эхлэв...
байгаль эх намайг сканердаж би ч түүнийг өөрийнхөөрөө скайнердав. анхны маршрутаар юу хийх хаашаа чиглэх маань ч тодорхой болж алтай хангайн эзэн харлаг дэх, аргил угалзыг олж хараад сэтгэлээ сэргээв.

Улаанаа чи энэ утаат онгоцыг хараад юу гэж боддог вэ ?
- Улаанбаатарт очвол их дэлгүүрт орж үзээрэй шатыг нь гантигаар хийсэн байдаг юм.
- чи Бээжингээс ч юм уу хаа нэгтэйгээс ирсэн онгоцнууд Улаанбаатарт очсоор байгаад бөөгнөрч гүйцэж байгаадаа гэж бодож байсангүй юу ? үгүй тэр, хардаа ахиад нэг нисэж байна. энэ хоёр чинь мөргөлдөх нь энэ үү дээ... энэ онгоц гэдсэн дээрээ "сайн уу G84 өө" гэж бичсэн байна. манай нутагт тэнгэрт нь ч онгоц нисдэггүй тэр бүү хэл энэ тэр өвөлжөө хаваржаанд нь айл үзэгдэх нь ховор тийм аглаг нутаг байдаг юмдаа...
Улаанаа хариу юу ч эс дуугарна... тэр бол наймдугаар анги төгссөн хэдий боловч тоондоо сайн залуу. Хот руу сургуульд явсан дүү нар хийгээд хөрш аймагт хадамд гарсан эгчээсээ сураг сонсолгүй гурван жил болж байгаа хөрслөг эр. хаяа тамхи тасарсан үед надад ороодог улаанаасаа бэлдэж өгнө. уг нь би ч бас ч үгүй морин дээр явдал дунд нь ороочихдог л байсан хүн. Одоо бол бэлэн савалгаатай, шошигон дээр нь хэрхэн хэрэглэх заавар бичигдсэн бэлэн гоймонгоор хоол хийдэг соёлтой хүн. Улаанаа хаяа нэг, хөнжлөө тийрч унагачихдаа өглөө үүрээр дан гэрт даарч хучлагаа мишокон дотроосоо нэг гараа гаргаж авах үед маань аль хэдийнээ босчихсон галт түлж суух ба зуухны амнаас улалзах галын бүдэг гэрэлд хүрэл царайндаа бодол тээсэн төлөв байдал гарган улаан тамхи татаж суудагсан. түүний хүзүүндээ байнга зүүдэг эрхээс нь болоод түүнийг хаяа нэг дуудахдаа би говийн догшин худагт гэнэ. манайханд мань хүн ярихдаа эрт өнгөрсөн багийн найзынх нь эд гэж хэлсэн тухай сонссон юм байна. улаанаа хаяа уул усныхаа тухай ярихдаа ганцаараа хурдан удмын адуу аваад хөтөлгөө морьтой явж байсан тухайгаа ярина. Тэр ярихаасаа дуугүй байх нь их тул би л өөртэйгөө ярилцаж "Улаан туслахыгаа дагуулаад Да-хүрээний зах дээр уулзан аа гэсэн чинь яалаа даа, яалаа-даа яалаа-даа" хэмээн өөртөө дуулна. түүний рүү харах үе мишээх царай гаргах ба заримдаа тэр эрүүл саруул хүү төрүүлээд галзуурсан хамаатных нь эгчийнхээ тухай эмгэнэлтэй хөгтэй явдал хоёрыг зэрэгцүүлэн ярьж намайг баахан баясгана. эгч нь хорь шахам жил малын баас төдийгүй өөрийнхөө ялгадсыг идэж амттай байгааг нь шагшин гайхаж хүний үгээр хонь мал ноослох үед түнхийнүүдэд ноос чихнэ. хээр гадаа олон өдөр тэнэж яваад эзгүй айлд ороод савтай гисалдаа ууж өнгөрсөн эгч нь 60км газар говьд тэнэсэн байсан гэдэг. уудаг ундаануудын маань хэрэглэх зааварт лонхонд өөр зүйл хийхийг хориглоно гэсэн бичиг байдаг тухай би дотроо бодож сууна...

Цас газар орныг бүхэлд нь мөрч айлгаж байснаа хагас өдрийн дотор хайлж үгүй болдог бол энэ удаа тэгсэнгүй ээ. Халуун намраар ирсэн бид өвөлтэй золгоод буцах болов оо.  Биднийг нүүлгэх ачааны машин товлосон өдөртөө ирэлгүй хүнс дуусав. юун түрүүнд нүүрсний уурхай хүрч түлш түлээ авлаа, шуудайгаар нь авбал нэг нь 2500 төгрөг гэх мөртөө тн нүүрс 15н мянган төгрөг гэх учир хагас тн авна гэж төлбөр хийгээд машиндаа багтах хэмжээгээр нь нүүрс шуудайлж хийлээ. орой очиж анги дээрээ хонь төхөөрч шинэ шөл уухдаа гүзээнд нь битүү шөл хийж тогооч болон туслахтайгаа булганав. Бусад маань орой ирж гэдэс идэхдээ хорин хэд наслахдаа ходоод гүзээ хоёрыг ялгахгүй амсрыг нь боосон байдаг тогоочийг анх удаа үзэж буй тухайгаа тохуурхан ярьцгаав. тогооч туслах хоёр булганасан тухайгаа ярихын оронд ингэж хэлүүлсэн нь дээр гэж үзэж буй нь тэдний царай төрхөөс илхэн байна. би гэмгүй тогоочийн үнэн учрыг хэлж ханиадны сураг авснаас хойш орой бүр буцалгаж уусан аарцтай энэ тэнцүү тустай эд болохыг хэлэх зуурт мөнөөх даапаалан дайжигнагсад тэр дороо гомдоцгоож орхив оо. маргааш өдөр машин иртэл бид элэг, зайдас шарж идэцгээв... эрт цагт мөн ийм нүүр хаах газаргүй талд цасанд даруулсан хот айлын цорын ганц эрх жаал хүү байхдаа элэг шарж, том хүрийн толгойг хулгайгаар шулж мах шарж идэж байхдаа яарахдаа ам уруугаа шулсан махаа шууд түүхийгээр нь том гэгч нь үмхэж байснаа саналаа. эгч бид хоёрт тэр хэрэг тухайн үедээ мөн хөгтэй хэрэг байсандаа... Харин яг л бас нэгэн тийм булхайтай хэрэг явдал болж байгаад золтой үхчихсэнгүй өнгөрсөн тухайгаа нэхэн саналаа, томчууд цааш нь тавьсан тарваганы махнаас шөнө илүү гэрт лаа барьж ороод хэрчим мах үмхсэндээ хахаж талийгаач болчихдогийн даваан дээр хүн орж ирээд надад жавтий хүртээсэн маань шийтгэл биш аврал болж билээ. Хэрэв зээ надад ийм дурсамж үгүйсэн бол би энэ удаад ус балгасан мэт байхсан... ерөөс багад хулгайлж идсэн юм л час хийсэн амттай байдаг байсан бол өсөж өндийх бүрд зовж зүдэрч үнэн голоосоо олсон бүхэн л илүү амттай байх юм...
      Хот газрын нээрив хийгээд элдэв түмэн өнгийн учралаас ангид алс тэртээ ийм нэгэн аглаг бөглүү нутагт хүний амьдралын алтан үе хөвөрч өнгөрөхөд олсон гээснээс илүү, хурааж цуглуулсан хөрөнгөөс давсан хүний сайхан дурсамж гэдэг юутай баялаг байх билээ дээ...

биеийн эрүүл мэнд хөдөө нутгаас эхтэй гэж
би таван хошуу малаас хамгийн айдаг нь ямаа, морь хоёр. морь хөл дээр гишгэхэд эсвэл тангарах үед сүйдтэй өвдөж шалдаггүй бол ямаа унага хоёр хөл тасалчих шахдаг юм. бодвол м2 ногдох жин мин гээд л шинжлэх ухааны үндэслэл бий биз дээ.
Бага насан даа нэг наадамд таван нас унадаг байлаа. Даага, соёолон, хязаалан, их нас гээд л... хурдны морь унахад хараахан нас маань болоогүй байлаа, аавын маань төрсөн нутаг болох Төгрөг сумд нэгэн зун мянгат тэмээчинтэй айл саахалт зуссан ам. Аав дүү хоёр ирж долоо хоноод явахдаа гайхалтай хөгжилтэй байж билээ, өдөржин л чавхаар зурам, чичүүл, Үеэн мэтийг харваж, зуугаа гаргана. Тэднийг явсны дараа гэрийн бүрээс дунд бүснээсээ доош салбархай болсон доо. учир нь тэр жижигхэн амьтан чичүүлүүд чинь гайхалтай өс санадаг амьтан юм.
тэд зурмыг бодвол гайхалтай тэвчээртэй, худгаас ус зөөдөг говь нутагт хулгана зурамны нүх рүү ус хийж байдаг, надаас өөр ажлаа алдсан хүн байх биш.
тэд зурам байсан бол аль хэдийнээ гараад ирэх болсон байхад цухуйх ч үгүй ус цалгиулсаар нүхэндээ хорогддогсон. Харин 5л шар усны хольцтой усыг даанч дааж давахгүй дээ хөөрхийс. Би тэднийг бултгас хийгээд гараад ирэх үед нь хамаг биений үс арзайдаг болохоор урьдчилаад нүхэнд нь худгийн мал услахад зориулж тракторын том дугуйгаар хийсэн онгоцноос авсан утаснуудаар урьх занга бэлтгэнэ. Заримдаа урьх нэмэх нь хавх хийнэ. эхний ээлжид гарч ирсэн амьтан урьханд дараачийнх нь хавх, дараачийнх нь миний шилбүүрт оногддог байсан даа. ер нь урьхыг хулганын нүхний амсарт үхрийн баасаар таглаа хийж байгаад түүнийгээ голд нь их бариу байхаар нүхлээд түүндээ нялцгай баасаар нааж хийдэг юм. Тарвага бол их хашир тиймээс нүхийг нь үхэр шөргөөсөн болгож баахан үхрийн эврээр сэндийлчхэж байгаад дараа нь элс мэлсхэнээр таглаж орхино доо. Хашир тарвага бол нүхээ өөр тийш малтдаг бол, миний олзууд ихэвчлэн өө энэ муу үхрүүд дандаа ажил уданаа гээд л элсээ хэсэг малтаж байснаа амархан нураад байх болохоор нь хоншоороороо түрээд гараад ирнэ. Энэ үед, миний үүнийг тооцож бэлтгэсэн өвсний төмөр утсан боодолоор хийсэн урьх хэнхдэг цээжинд нь эгнэгт бэхлэгдэнэ дээ.
мэдээж намайг арван нас хүрээгүйг мэдэхгүй болохоор арагт анчны аманд орлоо гэж бодоод ухаан алдана.
би яахав муу нүхдүүлж барьсан (битүү богино нүх рүү сандраад андуураад орчихсон) тарвага тархинд нь бүтэн яс үлдэхгүй болтол нь балбаж байгаад л ирнэ дээ.
Манай нутаг тахлын эд сайхан халуун голомт төдийгүй, уушгины, булчирхайн гээд нэгэнт ёооз ёозоороо бий тул бид ийм тэнэг тарвагануудыг идэх нь бүү хэл нохойн доо өгөхгүй. Сайхан даллаж байгаад жинхэнэ утгаараа хошхируулж байгаад буудна. Гэхдээ бүр сум тоолж, хулхи барьж шүүдээ. яриа маань хазаачихав бололтой

За ингээд би хурдны морь унах насанд хүүрээгүй байлаа, саахалт айлын ах нар үсэргээнд намайг хурдны морин дээр яг л уралдах гэж буй хүүхэд шиг хөл нүцгэн, бас тохмыг нь хоёр талд нь бүчээр жижигхэн гуянд минь бэхэлж өгнө. Би гэж алцганасан амьтан болж аваад л хөтөлж буй морь маань толгойтой үсийг маань өвс байна гээд үмхээд авах бий гэсэн айдастай эргэн эргэн харж хөтөлж явна. Хангайнхан ногт хэргэлдэггүйтэй адил баруун Монголчууд хурдны моринд ногт зүйхгүй. Хааяахан цулбуур гаргах нь бий. ингэхдээ нарийн гоёлын зөөлөн шар сурыг ур гарган хийсэн, шинэхэн үедээ сайхан үнэртэй улаан өнгөтэй нарийн урт саваа мөчрөөр тоноглоно. энэ мод өлгийтэй нялхсын дээр үнэгний дайтай хүндэтгэл хүлээж байрладаг нь базарваань аянга зайлуулдаг учиртай гэдэг билүүдээ.
Чойномын залуу настай адилхан эмнэг морь малын хөлөөр тамгалуулж явсан үе маань эндээс эхтэй. уйгаржин Монголоор уншиж бичсэн би өөрийн биеэр шинэ үсэг сурч сайн малчин номыг уншиж дуусгаад хөгшчүүлд, өглөөд малаа салхи сөрүүлж бэлчээ, өдөр халуунд шогосон малыг хөдөлгөж идээшлүүлж бай гэж багачуулд юм мэдэх хүний хувьд сургамж хэлнэ.
Би уул нь угсаа гарал маань Засагт Хаан аймгийн дайчин вангийн нутаг, Дарханбээсийн хошуу Манибазар гэдэг Ард Аюушийг шүүслэж байсан хүний нутагт өсөж төрсөн хүн. Гэхдээ миний мэдэхийн Зүйлийн Хүрээ гэдэг нөгөөтээгүүр зүйл баргиадын Сүүн заводын хүүхэд. Тэр жил их дэвхрэг царцааны нүүдэл болоод Улаан нуур Шовгор хаданд жил бүр зусдаг манайх нүүж Ховдын Мөст Цэцэг сумдад хамаарах Мөст Зуслан гээд нээх гоё нэртэй газар зусаж билээ. тэр жил сум дундын Их бэлчирийн наадамд 5-д хурдалсан юм.
нэрэнд нь болоод л би тийшээ явсан манай үеийнхнээс би л тийшээ явсан юм. Очих замдаа Монгол Алтай нурууны садраг уулсын хяраар, цастай хөмгүүдийн дэргэдүүр УАЗ 469 машинтай явлаан, би ч машины цонхоор доошоо харан гэмц таминь ээ замаараа явъя гэж хэлсэн. Бүгд инээд хөөр болж зам нь энэ ээ хөө гэсэн юм. Тэнд очдог жил би хоёр дахь жилдээ хурдны морь унах гэж байлаа. Отгон нагачийн маань ганц унаган адуу эмнэг байдас, нэг халтар үрээ хоёр байсан юм. Халтар үрээг отгон нагац сургах гэж бишгүйдээ нэг өвдөг шороодсоны эцэст сумын төв рүү ажлаар явав. Би эмнэг үрээний аргамжааг богиносгож долоо хоног орчим ус өгсөнгүй. айж эмээж байж гэмээн сая нэг чөдөрт нь хүрч тайлж услаад буцааж аргамжаа сэлгэж уях даа газрын өөд харуулж байгаад мордлоо. Гайгүй морь шиг байснаа гэнэтхэн тонгочож байна. нэг мэдсэн би худгийн хажуухан уулын бэлд толгой газрын уруу хараад гэдрэг саваад унасан байгаагаа мэдэж энэ үед амьсгал ямар нэгэн зүйлээс болоод түгжигдээд нүд харанхуйлах үесэд хөгшин Баавай майжганаад даанч чамламаар удаахан гүйж явсандаа. Намайг аврах гэж буйг нь мэдсэн боловч даанч удаан санагдаж амжаад майжга хоёр хөл дээшээ харан гүйсээр тэнгэр доор нь харанхуйлсан хэвээр ухаан алдарч билээ.
ёр нь мориноос байнга унадаг төдийгүй айдаг байсан боловч чөтгөрөөс илүү айдаг байсан маань гарцаагүй. учир нь хэн хүн энэ газар эвгүй гэж ярих нь миний чихэнд хүрсэн л бол юу ч болж байсан би тийм газар мориноос ойчдоггүй юм даа.
хамгийн анх хүчээр шахуу дааг сургасан нь ийм учиртай юм. Нэг унаган ноосноосоо ангижирч чадаагүй юм, ах нар мордох үед тонгочих нь бүү хэл урд хоёр хөлөө тэлж жийчхээд хөдөлж чадахгүй. харин хөдөөний гарамгай жаалуудыг санаагаараа тоглоод хаячихна, тэгээд тэр үй лайтай амьтан биеийн харьцаагаараа намайг сонгосон юм даа. түүнд таарах хазаар ногт гэж юм байсангүй. би бараг сул шахуу л мордож бараг бие засахдаа хүртэл унаж явдаг байлаа. Намайг морь унаж сураагүй үед үсэргээн дээр таарчхаад бороотой өдөр нөмөрт нь хорогдож байхад бүрх малгайнхаа усыг байсхийгээд над дээр хажуу тийшээ тонгойж асгадаг ахтай мөнөөх сургасан даагатайгаа хамт таарсан юм. тэр хүн ч бид хоёрыг хараад учиргүй инээлээ бид хоёр ч бас... ингээд эхний уралдаан болж дааганууд эргэх үед яг бөмбөг дэлбэрч байгаа юм шиг бүгд тал бүр тийш давхин одлоо. яагаад зарим нь урагшаа зарим нь зүүн тийшээ, зарим нь чигээрээ цаашаа алга болж байгааг мэдэхгүй ч тун ч муу сургасан нь илт. энэ үед хэнз унага бид хоёр барианы зүг шугам шиг эгц тоос босгосоор давхиж явлаа. барианд орохдоо сүүлээсээ хоёрт орох үед бууж шээмээр санагдаж байлаа. мотоцикл байсан бол бууж байгаад өшиглөх юмсан гэж бодогдоно. гэтэл гандсан бүх малгайтай мөнөөх хүн хүрч ирээд зиа хө үүнийг хонинд унаж бай миний хүү, наадах нь цатгалдсан байна, тэнгэр шиг гэдэстэй наад Луусан толгойтыгоо битгий зовоо гэсэн юм.
бүрх малгайтны хэлсэн бүхнийг ёсчлон биелүүлсэн боловч эзэн морь хоёр хоёулаа хониных болсон нь даанч онцгүй. харин бүрх малгайтны хэлсэн үгнээс нэг юмыг ойлгохгүй байсан нь дараа жил нь тодорхой болж билээ. Манай луусан толгойт илжиг шиг том чихтэй данхар толгойтой шүдлэн болчхож. мэдээж би унахдаа хазаар хэрэглэдэггүй байсан учир ах нар унах болох үед чихдэж хүзүүг нь мушгиж унагаж байж хазаар зуулгах дээрээ хүрчээ. дахиад энэ жил хөөрхөн халиунтайгаа би зуныг өнгөрүүлж, миний дотор үүнтэй насыг барах нь гэсэн базаахгүй бодол төрнө. нас бие гүйцсэн ам нь халсан морьтой (хоёр жавжиндаа цус гоожсон) би бөгсөөр нь гулсаж бууна буруу харж сууж явна. бетон сав дүүжлэн, эмээл нь тонгорсон байлаа ч намайг янзлаа ч ээ гэсэн шиг адгуусны араншингүй номхон амьтан хүлээж зогсоно. унага байхдаа тийм хөөрхөн амьтан байснаа одоо луусан толгойт болчих гэж... дөрвөөр дарж сүлжсэн хатуу ширэн бугуйлаас хайрлахдаа адуун дундаас би шанхнаас нь зулгааж хөтлөөд гараад ирдэгсэн.
Мориноос унадаг хүүхдүүд унаж байгаа мориныхоо шанхнаас тасалж аваад зуувал унадаггүй гэж ах нар хэлдэг болохоор би байнга л шанх зажилж явдаг байлаа....

үргэлжилнэ.....

http://picasaweb.google.com/monGanzorig/MyUlaanbatarCity2008

наран наашилж буй өдрүүдийн үүлэн чөлөөний завсарт,..

хөх сүүдэрт, Сутайн суран хөх-үүд суугаад тамхи нэрнэ.

дээлийнхээ хормойг дэрвээд болохгүй байх тул, завилж суухдаа өвдөг хөлийг сайтар хулдаад тухалж авна. өөр хэн нэгэнд, амьтай бол цуцаж эцэхийг мэдэхгүй үлээх хүчирхэг уушгитай Алтайн салхи, мөн л сэтгэлд хөх өнгийг зураглан үлээх бөгөөд чухамдаа тэд л тэр салхинд эс жиндэн суух ажээ.

өnдөр уулсын эгц налуу хажуу нь уулсынхаа хормойг харах боломжийг эс олгох авч цавчим өндөр уулсын салхитай нүцгэн энгэрт, юунд ч эс торох хээрийн салхитай хамт тамхиа хувааж татах эрчүүлд алс холын барааг олж үзэх боломжийг олгох аж. хэдийгээр хахирган цагийн элс шороо боссон салхи аажимдаа тэнгэрийн өнгийг орог саарал, бор шаргалдуу-хан болгох авч, алсын бараа, тэртээх уулс цөм нэгэн өнгөөр уусан нэгдэх нь цэнхэр өнгө юм. цэнхэр-хэн дэлхийн, хөх Монголын энэ л аглаг хөдөөд, хүрэлгэр нүүртэй, ширэлдсэн үстэй, ширвээ сахалтай, байнга л ийм дүртэй байдаг болов уу гэмээр нүдээ онийлгож,  дух, зовхиндоо үрчлээ татуулсан ялгагдах юм бараг үггүй гурван эр тийнхүү өвөр зуураа юу ч эс хэлэлцэнэ сууна. өөр өөрийн дотор байх бодол нь л хааяахан сайн ажих аваас нүүрэнд нь илхэн харагдах авч, аманд нь зажлагдах элс шороо, хүчтэй үлээх салхинд эс дуулдах яриа зэрэг  нь тэдний хувьд  хөөрөлдөх нь хэн хэнд нь яршигтай санагдана.

хэдийгээр өглөө тэд тус тусын гэрээс гарсан атал ихэнх зүйл нь нэгэн ижил ажээ. унаж яваа морьд нь хүртэл ижилхэн хар хээр зүсмийн агаад тохсон эмээл нь цөм төмөр бүүрэгтэй цэрэг эмээл байх юм. хангайн харчуул монгол эмээл дээр дөрөөн дээрээ босож явдаг бол Алтайн, Засагт Хааны хөх харчуул ихэнх төлөв, зөөлөн бадуушигтай, жижиг модон хавтастай, голдуу ногоон өнгийн гөлөмтэй эмээл тохох нь илбэг. тэд яг сахь зур-аглагдсан эмээлээс хол зөрүүгүй ижилхэн эмээл тохсон байхаасаа гадна тэдний унаж ирсэн морьдны дэлийг засаагүй байх агаад мөнөөх оргилын салхи тэрхүү дэл сүүлийг тасралтгүй хийсгэх нь эзэнд нь ч моринд нь ч тээртэй санагдана.

их уулсын завсарт байх өргөн хөндий зэрэглээнд их далай тэнгисийн цэнхэртэх мандал дээгүүр нь жирэлзэх хэсэгт хамаг л анхаарлаа төвлөрүүлж суусан хар хүү, цаад биед нь байх хар азарганы нуруу, Хантайширын нурууд газраас тасран хөндийрч хөөрч буйг харахдаа дунд нь байх нэг бол хоосон агаар нөгөө бол ус л тэгж харагдмаар цэхэр цэнхэр өнгийг удтал харж байснаа, амандаа тэндээс бид ч мөн газраас тасархай харагдаж байгаа даа гэж хэллээ. тэгснээ яаравчлан босож, мориныхоо шанханд салхинд хийсэж ирээд наалдсан өргөстэй алтан харганыг авч хаяад буцаж тухлан суув. түрүүнээс хойш юу ч эс хийх эрчүүдийн бодол санаа орчлон дэлхийг тойрох авч бие нь бурхан мэт эс хөдлөх аж. амандаа бувтнаж байсан залуу хар хүү насаар хижээл хоёрынхоо хажууд арай буйр суугаагүй харагдах авч тэд л хоrвоогийн өдрүүдэд үнэнийг таниж мэдсэн гэлтэй харагдах ажээ. тэдэнд энэ уулсын ноён оргил өөрийн мэдэлгүй байхад нь ухаан заах мэт сэтгэгдэл төрүүлнэ.

намар оройдоо бороо асгарч манан татах үесэд, залуу хар хүүгийнийн харж асан говьд нь аймаг сумдын хооронд, хилийн дээс даван аялаж Так-ш-кентыгтыг зорих цуваа зэрэг нь гэрэл чийдэн болж сүр бараатай харагдах авч гурван харчуулын байгаа оргилоос өт хорхой мэт үзэгдэх билээ. үүлс хүртэл нүднийх нь харцаас доогуурхан хөвөх тэрхүү говийн дээрээс тэнгэр эрхэс, бурхад мэт харахдаа хүмүүний өчүүхнийгийг, хорвоогийн барагдашгүй бартааг сэтгэлдээ зураглах нь ядаж цөхөөд байх юмгүй ажгуу.......

2008 оны хавар УБ

about love and life

хүн гэдэгт нэг тийм хэсэгхэн, зуурд-хан амарлингуйн дүрийг олж гэгээрч ухаарсан мэт төгс орших нь элбэгжүү байдаг ч гэлээ удаан үргэлжлэхгүйгээс гадна дахин давтагдашгүй байдаг нь даанч харамсалтай.

япон орны нэгэн соёл 4 мөрт шүлгүүд надад яг нэг тийм цөөн үгтэй хэр нь онож хэлсэн, олон салаа санааны огтлолцол, магадгүй үргэлжлэлийн эхлэл ч юм шиг санагддаг сан.

Под Московские вечера радиогоор явж байснаа цаг зарлаж Москвагаас ярьж байна гэдэгсэн. тэр үед ганцхан удаа сонсоод цээжилсэн дөрвөн мөрт бол магадгүй өнөө цагт би энд байхын зөгнөл ч байсан байж болох юм.

   нутаг аа орхиод гарсан тэр өдрөөс хойш

  нуугдаж дагасан чулуу барьсан хүн шиг

  нууцхан гуниг наад үл сална гэж...

Зурав дугаар сарын нэгэнд зүйлийн хүрээнд сүү тараг аль хэдийнээ гарчихсан байгаа гэсэн сураг-аар би тийшээ явмаар санагдаж, нэг оройн сайлаар хонио холбож саах гээд байж байтал /манайханд ямар хашаа саравч гээд байх зүйл байх биш/ хонь ээрээд зогсож байгаад гэнэт зүйл /баргиад/ рүү явахаар шийдлээ. энэ хэдэн малаас сүү цагаа авна гэж байхгүй нь гэж уурлав. ажил хийхээс татгалзаж ганц бүрэлдэхүүнтэй ЖАГСААЛ хийж аглаг Алтайн уулс дахь эгэл жирийн борог амьдралтай хүмүүсийг хөгшин хөвөөгүй айлгаж орхив. түүнээс хойш ЯГ 3н жилийн дараа жинхэнэ ардчиллын ЖАГСААЛ Ард Аюушийн болон Сүхбаатарын талбайд болно гэж хэн ч зүүдлээгүй байсан юм. харин тэр үед хүн бүр хусамаа голсон нялх хүүхэд шиг 26-р тогтоолын дараа, картын системд амьдарч ядахдаа илдэвийг сэдэж л байсан хэрэг шүү дээ.

намайг уурлуулахгүй гэж ядахдаа морьтой хүн Зүйл рүү явж хоёр хонож ирэхдээ тарганы хөрөнгө авч ирж билээ. миний тэр гаргасан зангаас болж бурхан болооч өвөө маань хөгшин эхэд маань уурсаж энэ нялх юмыг хүртэл ингэж аашлах дээр нь хүргэж байдаг, хэрэг алга гэж байсансан...

намайг өглөөд сэрэхэд гэрт ааг ихтэй сүүтэй цайны үнэр ханхалж байхаас гадна тооноор мичид анивчаад үүр хаяарах болоогүй байдагсан. би эргэж унтаад амттай зүүдэндээ үнэгчлэн инээж, илдэвийн юм том дуугаар ярина. тэр үед хөгшин аав, хөгшин ээж хоёр маань хамтын амьдрал, хань ижил болсоноосоо хойших амьдралынх нь гэрэл гэгээтэй бүхнийг бөвтөнө ярилцаж сэтгэл хангалуунаар, дүүрэн үрчлээтэж, хатуу ширүүн уур амьсгалд, нар салхинд хүрлийсэн гандмал царайндаа мишээл тодруулдаг сан. тэр л царайнууд миний сэтгэлд дотоно сайхан байхаас ч аргагүй юм. учир нь гэрийн баруун хатавчинд байх гурван давхар тавиурт миний нуруу хүрдэггүй, хананаас барьж хүлсэн мөнөөх тавиурын тогоо шанага, усны сав суулга байх доод хэсэгт гишгээд дунд талынхаас нь зуурч байж хамгийн дээд тавиур дээр байгаа аяга, таваг, өглөө тавьсан шинэхэн өрөм, аль эсвэл хайч тэргүүтэнг чадан ядан авдаг байсансан. тэр тавиур хэтийдсэн өндөр байсандаа тэгж авирдаг хэрэг биш л дээ, 4 ханатын хананы эрс хир өндөр байгаа аж. чухамдаа нуруу нь он цагийн хүндийг даахаа нэгэнт больж, жижгэрч бөхийсөн хөгшчүүл чөлөөтэй хүрч ядаад байх юмгүй тэр тавиур өөд би хөлд эсвэл хэлд орж эхлэхээсээ л авирч байсан хэрэг. сургуульд сурах нас маань дөхөж байсан үе юмдаг. сураг чимээ, сонин сэтгүүлд Юмжаагийн Цэдэнбалын тухайд л гардаг байсан үе. хаяадаа Гарбочеев, Жэрновский нар ямар нэгэн хатуу ширүүн шүүмж мэт учир нь эс олдох юм ярихад миний эргэн тойронд *амар байна уу та ?* гэж асуухад *нам засгийн буянд болж бүтэж л явна* гэж маань магзим мэт автоматаар хариулдаг байсан малчин ард түмэн учир начрыг тунгаах гэж ихэд хэлэлцэж,ингэхдээ ихэвчлэн тэдний тухайд ам муутайхан л яриа болдогсон. эргэн тойронд хүүрнэх хүмүүс маань чухам  хир зэрэг улс төрчид байсныг бага балчир ухаан маань сайн мэдэхгүй ч, зуд турьхан болох үеэр цасанд хаагдсан даваан дээр нисдэг тэрэг ирж буудаг жил, эхнэр нь хөлийн хурдыг мэдэн амь зулбаж явахад амраас нь гүйж явсан манай нутгийн хөгшин *хөөе хөгшин минь үхвэл хамт үхье* гэж  дуудаж байсныг санахад сайнгүй ч байсан юм шиг хирнээ цасан шуурга тавьж нүүр нүдгүй хахаж байхад "үгүй тэр Роонаалд Реэган нь тэр пуужингийнхаа товчлуурыг дарвал дараад амраагаад өгөөсэй" гэж дуу алдаж байсныг нэхэн санахад бас ч гэж басаад байж болмооргүй л санж.

тэр хаврын наран, саран ээлжлэн хүрээлсэн нэгэн бүүдгэр цэнхэр өдөр хонь холбож саах үеэр гүйж одохдоо үгүй ядаж мөнөөх Зүйлийн хүрээнийхээ зүгээс эсрэг тийш хандаад амандаа "сарлагийн шар өрөм иднэ мэдэв үү чи" гэж өвгөн буурал аавдаа уурлаж явахдаа, араас минь нэхэж ирсэн хамгийн бага отгон нагац эгчдээ "ЧИ МУУ ГУРВАН ШҮДЭТ-ИЙН ХҮҮ надаас хол бай" гэж зандрахдаа, амандаа гурван шүдтэй үлдсэн буурал минь бусдаас илүү намайг хайрладагтаа, хот газар хүрээ нутагт хүрч ирчхээд, он удаан жил хол байсан төрөл садандаа миний л тухай ам хуурайгүй дурсаж ГУРВАН ШҮДЭТ гэдгийм гэж инээж ярьсаныг нь сонсоод түүнээс хойш 16н жилийн дараа яг тэр жихүүн цэнхэр өдөр нь зургадугаар сарын 5нд байсныг санаад Реэган тэр үед толгой дээр минь л тэр цөмийн пуужингаа онилж байгаад буудахгүй яавдаа гэж халаглах үед 2004 оны зургадугаар сарын 05нд Калифорнид тэрээр /Рейган/ насан эцэслэж байсан юм.

хөгшин аав маань өнгөрдөг тэр жил, цагаалаг хийгээгүйг анзаарсан ч, чухам хэн яваад өгссөнийг мэдэж байгаагүй юмдаг. хавар болж эзгүй гэрт яндан гунигтайхан дон дон дуугарч гадуур хэдий яргуй нүдэлж эхэлсэн ч гэлээ хахирган цагийн жихүүн салхи нэвт үлээж байлаа. нялх танхил багийнхаа цог золбоотой аашаар аймгийн төвөөс ирсэн машинаасаа үсэрч буугаад, сумын төвөөс нүүгээгүй байсан хөгшин аавындаа орлоо. саяхан нэг жаахан хаялмар аядаад өнгөрсөн армаг тармаг цасны шинэхэн цагаан өнгөнд нүд гялбуулж явсаар орж ирсэн тул хуучин модон гэрийн жижиг тооноор чамламаар бага тусах нарны гэрэлд дасаж ядан, аяга цай барин суулаа. барьсан зул авдар дээр байх агаад нэг л эзгүй болсон гэрийн эзэн, тэмүүлж ирсэн хүний маань хөрөг зураг төлөв царайтай над руу ширтэх нь тэр. надаас нуусан зүйл, хүмүүсийн айсан сэтгэл сая нэг юм айдгаа авдартай хийж байгаа нь энэ бололтой. барьсан цайгаа хоёр балгах зуур итгэж ядсан сэтгэл минь, яг одоо л гаднаас баргилдуухан хоолойтой хөгшин аав маань ороод ирмээр санагдавч, энэрэлгүй хорвоогийн гашуун үнэнийг элэг зүрхээрээ мэдэрч, хоёр нүдний аяга нулимсаар дүүрч, бага насны маань сайртай бор хацрыг шорвог нулимс эсгэн урсав. хэнд ч уйлах, уйлж байхыгаа харуулахыг хүссэнгүй. гэрт байгаа хүмүүс дуугаа хурааж зарим нь над руу зарим нь мөнөөх зураг руу харж чимээгүй нулимсаа барьж ядан урсгана. би үүнийг хүссэнгүй, уйлах минь багадаж бархирмаар болж байсанд гарч гүйлээ....

сумын төвөөс Сутай уулын мөнх цаст орой үүлс шүргэн харагдаж байснаа, хөгшин аавын маань тухай бодолд санаа алдах зуурт, тэр их уулс дайвалзаж байх шиг санагдана. хэчнээн гаславч аль эрт болсон хэрэг явдал байлаа.

 дуу нь дотогш хумигдан хий л амаа ангалзуулж шүлсээ гоожуулж зогссон хүү, ханцуй нударгаараа хайр найргүй нүдээ шудраар, өвөөтэй гээ хамгийн сүүлд уулын оройд суухад Тонхил голын ус гольдролдоо дундаа тасарсан урсаж байхыг хараад гайхаж байснаа, яагаад нутаг нутгийн гол өөр өөр тийшээ урсдаг тухай асууж шалгааж ярьж байснаа эргэн санахад өвөөгийн нь бахим том гар нүдэнд нь үзэгдэж хөгжилтэй тэр үе-ээ гунигт нулимс туслуулан инээж иргэн санана.

 өвлийн хахир хүйтэн цагт өвсний хашааны нарийн төмрийг үмхэж хэлээ наачхаад зовоож байснаа, нүднийх нь шилийг бяц гишгээд алгадуулж байснаа, нагац нарын гараас даанч зөөлхөн байсанд нь гэмшиж байсан үеэ, тэр л уулсын бэлд тэнгэр газрын савслагад тоодгорхон аз жаргалдаа хөлчүүрхэж явснаа, 3 шүдэт-ийн хүү өөрөө байснаа, хурганд явахгүй бор халзан хонийг нь аргамжиж орхиод, тоглож явсан аа өнгөрсөн бүхнийг тэрхэн зуурт зурагтаар кино үзэж байгаа юм шиг зургуудыг нэг бүрчлэн онгичин онгичин дурсахад өчигдөрхөн юм шиг санагдаж ......оны 6-р сарын 06ны өдөр дан цамц дэрвүүлэн шавар хашаанууд дээгүүр алхаж явлаа. 

 үндэсний ТВ даваа гариг бүрд ажиллахгүй байх тул мөнөөх  Москвагаас ярьж байна нэвтрүүлгээ чагнах авч хуучны тэр өдрүүдээс өөр зүйл толгой тархинд орохоо болж, түүгээр хэн юун тухай ярьж байгаа нь нэгэнт хамаагүй болжээ... тэр цагаас хойш сэтгэлд сэдрээх дурсамж л, радионы нэвтрүүлэг завсарт гурван шүдэт-ийн хүү, гурван шүдэт-ийн хүү гэсэн шуум сонсогдох болсон юм.

2008 он

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Говь Алтай аймгийн Тонхил сул Улаанбаатар хотоос 1210км зайд алслагдсан сум юм. яг тоолбол мянга хоёр зуун арван гурав л байдаг юм л даа.

багадаа, баргын юм гадарлахтай үгүйтэй байх насандаа энэ мэт хүн чулууг тушиж суугаад л хааяахан нэг амс хийдэгсэн. манай Монгол орны нутагт Түрэг Уйгарын болон Их Монгол улсын эзэнт гүрний 12-оос 13р зууны үеийн хүн чулуу, хөшөө дурсгал, гэрэлт хөшөөн чулуу, хиргисүүрүүд цөөнгүй байдаг л даа. Архангай, Өвөр хангай, Хөшөө цайдмаас авахуулаад Завхан Баянхонгор Говь Алтай, Ховд гээд баруун таван аймаг миний мэдэхээр бүхэлдээ л хиргисүүрээр дүүрэн байдаг юм.

зураг №1. Шататын бэлчир Хүн чулуу

зурагт харуулсан хүн чулуу хэдий үеийн түүх дурсгал юм гэдгийг мэдэхгүй ч нутагт минь байдаг болохоор хайрлан хамгаалж байдаг юм. эдгээр нь эрт дээр үед тоногдон сүйтгэгдсэн байх нь илбэг байх агаад өвгөдийнх нь ясыг сэндийлчих нь хамгийн том доромжлол байсан шиг байгаа юм тэр нэгэн он цаг нь тодорхойгүй үед. харин Чингис хааны үед гэрэлт чулуун хөшөөг заавал угсаа гаралтай хүнд зориулан босгодог байсан бөгөөд түүхэнд хамгийн сайн дайчин эр нь насан эцэс болоход түүний дурсгалд гэрэлт хөшөө босгосон даан ч угсаа гаралгүй хүн юмсан хэмээн харамсан өгүүлсэн тухай баримт байдаг. эдгээр хүн чулууг судалж генетикийн шинжилгээ хийсэн францууд Хүннү үеийн Монголчууд өндөр хамартай өнгөт нүдтэй  шар арьстан байсан гэж үзсэн гэдэг.

ихэнх түүх өлгийн зүйлс ижил төстэй ёс заншлыг харуулах бөгөөд тухайн үед алтан гадас одыг буюу чанх хойд зүгийг барьж чиглүүлэн байршуулсан байгаа нь, монголчуудын зүг чиг-ийн баримжаа, одон орны хөгжил хийгээд Монгол хүний оюуны чадамжийг нотлон харуулах олон чухал зүйлсийн баримт болдог юм гэсэн. жишээ нь нэгэн баатрын булшийг хөндөхөд түүний эд хэрэглэл болон морь нь хамт булагдсан байсан байна. харин өдөр тутмын эд хэрэглэл, ном сум, жад сэлэмнээс илүүтэйгээр нэгэн аяга миний сонирхлыг маш их татсан юм. тэр бол бага ангийн хүүхэд юм уу, цэцэрлэгийн хүүхэд хооллохоор жижигхэн аяга байсан юм.  эртний баатар эрс модон аяганд хоол унд идэж уух агаад өөрийн аяганд л зөвхөн идэж ууж, түүнийгээ байнга авч явдаг байсан шиг байгаа юм. мөн тэр аягаар нэг л удаа идэх агаад нэмж иддэггүй, мөн хооллож ундалсны дараагаар аяганыхаа Асмарыг үрж багасгасаар сүүлдээ жижигхэн хундага шиг хэмжээтэй болно. энэ үед түүнд хийсэн хоол ундаанд баатрууд маань цаддаг, түүгээрээ л хоол хийж дөнгөдөг байсан, эсвэл дасан зохицсон байж тарах юм. нууц товчоонд шүдний махаар хоол хийж, шүлсээр унд хийдэг гэж дүрсэлсэн нь магадгүй Монгол баатрууд үнэхээр тийм байсан байж болохыг үгүйсгэх аргагүй л юм. гэтэл хүн төрөлхтний мэлмийг дальдчуулах махир сэлмээ өргөх хүч хаанаас нь гардаг байсан юм болдоо. бүгд ямар нэгэн тэнгэрийн хүчтэй, хувилгаан дүртнүүд байсан юм болов уу. хэзээ ч очиж үзээгүй газар орны эзлэхээр магадгүй үргэлж л өөрсдөөс нь илүү хөгжилтэй байсан мэт хөгшин европыг нялах байхад нь арчаад өнгөрсөн өвгөд маань эгэл биш байсан мэт...яаж тэр их иргэншлийг эрхшээж байсан юм болдоо монгол хүмүүс....

тэр үеийн хойд зүг одоогийн хойд зүгээс зөрүүвтэр буюу, бага тоон үзүүлэлттэй хазайлттай байдгийг хүртэл мөнөөх булш бунхан хиргисүүрүүд  хэлж өгдөг бөгөөд хаад ноёдын булшийг хийсэн байдал нь багаар бодоход 2000 гаруй хүн тасралтгүй 2-оос 3н сар ажиллах хэмжээний ажлыг хийсэн байдаг нь бидний өвөг дээдэс цөөхөн хүнтэй, эвлэж нэгдэх аргагүй, чадал хүчин дорой, зэрлэг бүдүүлэг байсан гэх зэрэг үзэл баримтлалыг иш үндэстэйгээ няцааж болохоор баримт цөөнгүй л байдаг бололтой.

хаад тайж гаралтаа хүмүүний дөрвөлжин булш нь нарийн зохион байгуулалттай үйлдэгдсэн байх агаад торго дурдангаар доторлож алтан хадаасаар хатгаж нарийн гоёл чимэглэл, хээ угалзыг гаргасан байдаг юм.

энэ хүн чулуунууд нь хэн нэгний оршуулга юм байна гэж сургуульд ороод мэдэх болсноос хойш ихэд цэрвэж айдаг байгаад эдгээр, хиргисүүрийн дэргэдүүр уртын дуу чадах мэдэхээрээ дуулж явсаар бага балчир үеийнх шигээ ижил дасал болсонсон.

зураг № 2    Тонхил голын хавар.

зурагт харагдах уулс нь сумын төвөөс зүүн урагш байрлах бөгөөд Ерөнхүүгийн оргил хэмээх тэрхүү оргил 1000н ламын агуй байдаг юм.

Монгол орны хамгийн өндөрт орших аймгийн төв бол манай Алтай хот юм. түүнээс ч өндөр ч энэхүү гол ус сумын төв байрлана. Сутай уулын ёроолд зун цасаар шуурч ч мэдэх юм. энэ гол загас жараахай байхгүй ч загас жараахай нь би байсан юм. энэ уулс ой мод байхгүй ч гэлээ өндөр цавчим уулсынхаа нөмөр нөөлөгтэй сэтгэл уяатайг би сайн мэдэх юм байна.

зураг № 3  Эстэйн ам, Хан Сүмбэр. Тонхил нуур.

зурагт харагдах нуурыг Тонхил нуур гэх ба зүүн талаас дарсан энэхүү зурагт нуурын хойд зах нь л харагдаж байна. уг нуурт Соц нийгмийн үед эмээ маань идэж бараагүй гурил будаагаа асгаж байсан паянгаа хуучлах дуртай сан. хэрэв зээ хэрэглэж бараагүй бол хэрэгт ордог бэйсан юм санж, ямар учиртай нийгэм соёл байсан гэхээрээ тэр юм бүү мэд. энэ нуур эсвэл нутгийн маань чулуу хүний хэлээр ярьдаг сан бол ч их зүйл өгүүлэхсэн дээ. манай сумд байдаг холбоо нуурын тухай дууг байдаг юм. Холын сайхан Алтайн нутагт маань Холбоо нуур нь шуугин дуулан байдагсан....хайртай ээжийн минь нүд шиг санагдана гэдэгсэн байхаа даа. уулын хяр тагт байрласан хоёр жижиг нуур байдаг юм.

Манайх зүйлийн эхээд нугалж Баруун Зүүн Боом дээр миний багад их байдагсан. одоо санахад тэнд нэгэн домогт нуур мөн байдаг санагдах юм. энэ жилийн зургаан сарын сүүлээр Сутай уулын анхны төрийн тахилга болох юм бодвол Их овоот хавьд манайхан миний багад нутагладаг байсан тэрхэн хавьд л ёслол нь болох болов уу даа.

энэ 3-р зураг дээрх Тонхил нуурын ард тал байх  хадтай жижигхэн толгойг Хан Сүмбэр гэж нэрлэнэ. нутгийн залуус Хан Сүмбэр нэртэй нутгийн зөвлөл ажиллуулж байдаг юм.

зураг №4.  Хяр Хараатын тоногдсон хиргисүүр.

өнөөгийн нийгмийн зарим нэг хүмүүсийн сэтгэхүй гэж, арилсан дотортой хүмүүс их байх юм. нэлээдгүй их ажил болж багаж тоног төхөөрөмжтэй ирж энэхүү нутгийн маань өв дурсгалыг сүйтгэж, санаатайгаар тонон дээрэмдсэн ул мөр нүд халтирам төрх мэр сэр үзэгдэх болсон нь үнэхээр эмгэнэлтэй байна.

гэхдээ бид мэдээж харж хамгаалж сахисаар байгаа билээ...

зураг №5. Огторгуйн хүн чулуун хөшөө.

зурагт нутгийн миний хөх улс нулимстай нүдэнд цэнхэртээд үлдсэн хэвээрээ харагдаж байна.....

мэргэжил маань инженер болохоор, зураг унших шаардлага их тулгарна, өнгө будаг ялгарсан уран зураг биш ч гэлээ, нарийн хэрчлээс, зураас олонтой, тоо тэмдэгт голлосон, чухам юу байгааг нь энэ мэт фото шиг нэвт шувт хараад ойлгох юмгүй шахам эд.... эдгээр зургаас илүүгээр үгээр урлах авьяасгүй хүний хувьд энэхүү зургуудыг уншаад нэг үз гэж санал болгоё. шинэ зууны эх орны иргэд...

2

3

4

5

Төрийн тахилагт уулын ёслолд зориулж, сонгууль энээ тэрээ гэж сүжрэх юмгүй эртхэн болсон уулзалт,

энэ үеэр мөн Мичид шүргэх Алтай хэмээх тоглолт болсон юм билээ...

сумын засаг .....н Пүрэв.....

нутаг, нуга... гол усны хүүхдүүд, үр сад...

нутгийн хөх хөгшид, уулс шиг бараатай...

амьдрал сайжирч л байна, ....

харих замд,...

Хөдөөгийн Монголчууд......агаарт нь согтом, сэтгэлд нь уярам хэвээрээ...

зураг шиг байгальд яруу найраг шиг амьдарсаар...

""""ирээдүйн алдартанууд

ардын авъяастан, сайн дурын уран сайханчид...

тусгаар улсын төрийн дуулал эгшиглэнэ.....

хурим.... баруун Алтайд хурим заавал нижгэр болдог уламжлалтай, бэр гуйх... сүй тавих, хундаг тавихгүй .... ууж, хутга тавихгүй ....идэнэдээ....

тал, говь, уулс, .... танил нутгийн минь хэрэгсүүр...

уулс минь, ус нутаг минь, мал сүрэг минь, буман хонь ямаа минь....

өвлүүлэн үлдээх үр сад минь

сутай хайрхайн

Бүс хайрхан

ихэр ишиг, буман ямааны нутагт

өглөөний манан сумынн төв рүү бууж ирэх нь